خرمشهر، بندری که از نو باید شناخت
«بندر» از دیرباز جایگاه ویژهای در ادبیات، اقتصاد، تجارت و حتی گسترش بافت شهری در مناطقی داشته که در نزدیکی آن شکل گرفتهاند. موقعیتی که گاهی خود بهعنوان محور ایجاد یا توسعهی شهری عمل کرده و باعث شکلگیری و تقویت تمدن شده است. اصولا زندگی بندری یک سبک زندگی خاص و علیحدهایست که تمام المانهای یک سیاق جداگانه از حیات آدمی را دارد با این تفاوت که وابسته به طبیعت هم هست.
یکی از پرآوازهترین همزیستیهای موفق سدهی اخیر ایران در این باب، «خرمشهر» و «بندرش» هستند که روی هم رفته با عنوان «بندر خرمشهر» به کار میرود. بندر خرمشهر میراث طلاییترین دوران تجارت و اقتصاد جنوب غرب کشور است که امروز چون اژدهایی آرام و پس از سالها غرش دمادم در جای خود آرمیده و شاید هم رو به احتضار است. مأمن تجار و دریانوردان در روزهای دور امروز اما چندان برای ملوانان جذاب نیست.
بندر خرمشهر در شمال غربی خلیجفارس و در جنوب غربی جمهوری اسلامی ایران و در همسایگی جنوب شرقی کشور عراق (مرز زمینی شلمچه) در محل تلاقی رودخانههای اروندرود و کارون در استان خوزستان واقع شده که سابقهای طولانی در تجارت دریایی داشته است. ساخت و بهرهبرداری از اسکلههای ویژه پذیرش کشتیهای اقیانوسپیما در بندر خرمشهر در سالهای آغازین ۱۳۰۰ شمسی شروع شده و در زمان جنگ جهانی دوم و پس از آن به اوج خود رسید. بهطوری که در سالهای قبل از انقلاب اسلامی بندر خرمشهر با داشتن تعداد ۲۰ اسکله یکی از بزرگترین بنادر کشور بهحساب میآمد و تنها در سال ۱۳۵۶ چهار میلیون تن کالای عمومی از طریق این بندر به کشور وارد شده است. بندری که امروز وسعتش ۲۳ کیلومتر مربع است و توسعه پایانه و ساخت یک پایانه استاندارد در اراضی به وسعت ۳۰ هکتار را در دستور کار دارد و از مهمترین بنادر کانتینری کشور خلیجفارس محسوب میشود.
بندر خرمشهر در گذشته دروازهی ۶۵ درصد از کل واردات و صادرات کشور بود و آنقدر پررونق و غنی بود که زمانی که ارتش عراق بندر خرمشهر را اشغال کرد [اولین جایی از خرمشهر که به اشغال عراق درآمد] با انباشت غیرقابل باوری از غنایم روبرو شد. کالاها، خودروها و مواد اولیه صنایع که در سولههای زیادی دپو شده بودند یا در آتش جنگ سوختند یا ارتش عراق آنها را سرقت کرد. ایران تنها توانست پنج شناور لایروب هلندیاش را که وظیفهی لایروبی آبراهه اروند را بر عهده داشتند پیش از تسلط عراق به بندر بوشهر و امام (ره) منتقل کند.
جنگ آنقدر بیرحمانه بر بندر خرمشهر یورش برده بود که شناورها و یدککشها و کشتیهای پهلو گرفته هم فرصت نیافتند بگریزند. تصاویر حدفاصل کانال دستکند عضدی تا بندر خرمشهر بعد از جنگ بهخوبی گواه آن است که لاشهی بیش از ۱۸۶ مغروقه بزرگ و کوچک، پُر و خالی، داخلی و خارجی با ملوان و بیملوان چگونه جایجای مسیر آبی را مسدود و خطرآفرین کرده بودند. آسیبی که با گذشت بیش از چهل سال از آزادسازی خرمشهر هنوز هم کاملا دست از سر بندر برنداشته است. گرچه در حال حاضر کلیه زیرساختهای قبل از جنگ اعم از اسکلهها، انبارها و محوطهها بازسازی شده است.
نمایی از بندر خرمشهر در سال ۱۳۵۶
ساختمان اصلی و محوطه بندر خرمشهر در ابتدای جنگ و بحبوحهی مقاومت چندین بار بین نیروهای عراقی و ایرانی دست به دست میشود و محل شهادت چند نفر از رزمندگان هم هنوز بر پشتبام ساختمان قدیم بندر مشخص است. ساختمانی که دو سال پیش در زمرهی آثار دفاع مقدس، ثبت ملی شد و قرار بود روزی تبدیل به موزه شود. اما همچنان استوار و تکیده محصور در فنسها دقیقا وسط بندر مانند ژنرالی پیر و فرتوت با درجههایی نامرییست که مشغول پاسبانی از مرز است.
گرچه ماجراهای رشادت بندر خرمشهر فقط در جنگ هست ساله خلاصه نمیشود و آرامگاه شهید بایندر و همرزمانش کمی آنسوتر از محوطه بندر حرفها برای گفتن دارد. شهید غلامعلی بایندر و همرزمش امیر نقدی از نیروی دریایی ارتش در شهریور سال ۱۳۲۰ وقتی فهمیدند ارتش انگلستان قصد نفوذ به خاک میهن را دارد بهتنهایی در مقابل آنها مقاومت میکنند و در نهایت طبق وصیت خودشان مبنی بر تدفین در همانجایی که شهید میشوند، روبروی بندر کنونی به خاک سپرده میشوند. آرامگاهشان اگرچه مهجور اما چون نگینی بر تاریخ مقاومت و وطنپرستی خرمشهر میدرخشد.
بندر خرمشهر روزی جزو مهمترین بنادر خاورمیانه هم بود. روزهایی که عمق آبراهه اروند در بزرگترین جزر هم کمتر از شش متر نمیشد و میزبان هر کشتی با هر تناژ و آبخوری بود. سولهها و انبارهایش از یکسو و اسکلهها و باراندازهایش از سوی دیگر شلوغ و پُرکارگر و پرملوان بود. نهتنها کشتیهای باری که مسافران دریایی هم از بندر خرمشهر ترانسفر میشدند. پایانهای مسافری که هنوز هم بین کویت و ایران فعال است و هزار سلام و خداحافظی تا به امروز به خود دیده و میعادگاه خیلیهای دیگر است.
الان هم این بندر از تک و تا نیفتاده، صنایع کشتیسازی پیرامون بندر خرمشهر، صادرات عمده کلینکر، واردات پررونق چند سال پیش خودروهای خارجی پلاک اروند، پایانه مسافری فعال به کشورهای حوزه خلیج، اشتغال فعال حدود ۴ هزار نفر، احداث و نصب چند اسکلهی گردشگری جدید، رونق و مدیریت گردشگری دریایی در ایام نوروز هر سال، مشارکت در پروژههای عمرانی عامالمنفعه و این قبیل فعالیتها نشان از نبض زندهی بندر خرمشهر دارد. نبضی که میطلبد نگاهی جدیتر و از نو به آن داشت.
عدم لایروبی چندین ساله آبراهههای منتهی به بندر خرمشهر، چالشهای اقتصادی کشور و افزایش نرخ ارز، تلاش عراق برای ساخت بندر بصره در نزدیکی بندر خرمشهر، اعمال نصفه و نیمه قوانین تجارت در منطقه آزاد اروند از جمله مهمترین موانع پیش روی فعالیت این موقعیت بزرگ و ریشهدار منطقه است. موقعیتی که اگر کمی همراهی و توجه بدان شود پتانسیل آن را دارد که همچون گذشته نقشی کلیدی در اقتصاد کشور بازی کند. مجهز بودن این بندر به خطوط ریلی، هوایی و زمینی در کنار راههای آبی، طلاییترین ویژگی آن است. قرار گرفتن در منطقه آزاد تجاری اروند و همجواری با پالایشگاه آبادان، صنایع فولاد خرمشهر و اهواز و مرز زمینی نزدیک با کشور عراق هم از دیگر نشانهای طلایی آن است. فرهنگ بندری مردم خرمشهر که از دیرباز با آن دمخور بودند نیز ویژگی مهم دیگریست که سالها در کوچه و خیابانش با دم گرفتن دختر بندری تو مال منی تا هوای گرم بندر توی بازار خرمشهر دیدمت با ناشناسی … نمود پیدا میکند.
ملوانانی که از سفرهای طولانی به خانه باز میگشتند اکنون پیرمردانی شدهاند که با لباس محلی هر روز عصر خیط خود را با شص روانه آب میکنند تا از روی تفنن و وقتگذرانی هم که شده چند ماهی تازه به خانه ببرند و اگر در راه هم صحبتشان شوی از تسلطشان به چند زبان زندهی دنیا متعجب میشوی. بندر در خون مردم بندریست. اصولا مردمان بنادر در هرکجای جهان باشند خصوصیات مشترکی دارند. ساده زیستند و باهوش. صبورند و قانع. اصالت برایشان مهم است و مهماننوازی در خونشان. حقیقتا دمخور شدن با دریا و آب، آدم را از نو میسازد. بندر خرمشهر هم این روزها مثل همان ملوانان پیر و پیر تجربه است. کوهی از ظرفیتها و تواناییها پشت نام و نشان آرامش قرار گرفته که اگر نگاهی نو و دقیق به آن شود، قطعا سری به سرفرازی مهمترین بنادر امروز کشور و منطقه خواهد داشت. / اینجاخبر
دیدگاهتان را بنویسید