کارخانه ۳۰۰ میلیون دلاری چینی در خرمشهر

چینی‌ها با سرمایه‌گذاری مستقیم در حال ساخت کارخانه‌ای به ارزش ۳۰۰ میلیون دلار در منطقه آزاد اروند هستند. این جمله ۱۸ واژه‌ای، چکیده یک خبر است که چندی پیش در رسانه‌ها منتشر گردید.

یکشنبه ۱۷ دی‌ماه، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد اروند از دو واحد تولیدی مستقر در شهرک صنعتی خرمشهر بازدید کرد. آن‌گونه که در خبرها آمد، بازدید «علی زارعی» در راستای تسریع فعالیت شرکت «اکسون کیمیا اروند» و مشاهده فعالیت‌های شرکت دانش‌بنیان «کاردان آزما» صورت گرفته است. همین بازدید و خبری کوتاه از آن با تاکید بر این حجم سرمایه‌گذاری توسط طرف‌های غیرایرانی، کافی بود تا این رویداد با برخورداری از انواع ارزش خبری؛ بخت زیادی برای انتشار دارا باشد.

تا لحظه‌ی نوشتن این یادداشت اما هیچ‌یک از رسانه‌ها، کوششی فراتر از بازنشر خام همان خبر اولیه نداشت! خبری که ابتدا در پرتال سازمان منطقه آزاد اروند نشر یافت تا به‌سرعت در تور دروازه‌بانی دیگر پایگاه‌های خبری قرار گیرد. بدیهی است به پایگاه خبری مناطق آزاد و از آن مسیر به وبگاه دولت نیز راه یابد.

این خبر و پس‌زمینه‌هایش بر آنم داشت تا کاوشی مختصر داشته و نتایج به دست آمده را در چند بند ارائه دهم. حیفم آمد گزاره‌های مهم این خبر، زیر آوار هرلحظه‌ی رویدادهای رنگ‌به‌رنگ؛ بی‌اهمیت جلوه کنند.

یک؛

منطقه آزاد اروند در سایت‌های سه‌گانه صنعتی محدوده خود، میزبان شماری از صنایع دانش‌بنیان و راهبردی است. بیشترشان اما در گمنامی رسانه‌ای و تبلیغی به تولید مشغول‌اند و شاید خواسته‌اند از هیاهو به دور بمانند. به‌ویژه برخی از این شرکت‌ها درون اعضای هیئت‌مدیره و در جمع صاحبان خود؛ نام‌های شناخته شده‌ای دارند. در کانون توجه قرار گرفتن برای آن‌ها شائبه‌های احتمالی در پی خواهد داشت. دیگر تحلیل در رویکرد رسانه‌گریز این صنایع؛ مرتبط با دو غول کهن‌سال انرژی –پالایشگاه و پتروشیمی آبادان- است.

پالایشگاه، سایه‌ای چنان گسترده دارد که نمی‌گذارد نور رسانه‌ای، کامل و پیوسته به دیگر فعالان بخش تولید و صنعت در منطقه برسد. به‌تازگی در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، از پالایشگاه آبادان به‌عنوان پردرآمدترین شرکت دولتی کشور نام برده شد. البته به همین تناسب؛ زیان‌ده‌ترین نیز! باید پذیرفت زیر پرچم برافراشته اولین پالایشگاه ایران، افراشتن بیرق تولید در بخش خصوصی سخت و گاهی ناممکن می‌شود.

دو؛

«اکسون کیمیا» و «کاردان آزما» که مقصد بازدید هیئتی از منطقه آزاد اروند بودند از این شمارند. یکی همچنان در مرحله‌ی عمرانی احداث کارخانه با ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی و دیگری با شرایطی متفاوت به تولید فرآورده‌هایی دانش‌پایه مشغول است بی‌آنکه بر امواج رسانه و تبلیغات سوار باشند. به کاردان آزما در انتها خواهم پرداخت اما موضوع اکسون کیمیا متفاوت می‌نماید.

صنعتی نه‌چندان پیچیده در شاخه معدن اما با سرمایه‌گذاری عجیب و چشمگیر! اقناع و جذب ۳۰۰ میلیون دلار از محل فاینانس در شرایط پیچیده‌ی تحریمی؛ تامل و پرداختی متفاوت‌تر از خبرنویسی می‌طلبید. ۳۰۰ میلیون دلار کمی بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان یا به تعبیر بورسی‌ها و دولتی‌ها ۱۵ همت است. مبلغی چنان بزرگ که برای بخش صنعت هم عدد قابل‌توجهی به شمار می‌رود.

سرمایه‌گذاری جهت راه‌اندازی هر کارخانه و کارگاه مستقر در سایت‌های صنعتی، بازه‌ای بین یک تا ۵ میلیون دلار را شامل می‌شود. در برخی صنایع بزرگ‌تر این عدد تا ۲۰ میلیون دلار هم افزایش می‌یابد. با چنین درکی، می‌توان به ۳۰۰ میلیون دلار سرمایه خارجی آن‌هم برای ساخت تنها یک کارخانه در خرمشهر با دیده‌ای حساس‌تر نگریست.

سه؛

شرکت اکسون کیمیا اروند، شرکتی بین‌المللی به مدیریت یک هلدینگ چینی واقع در شانگهای است. حوزه فعالیت این مجموعه به‌طور تخصصی مرتبط با استخراج کانی‌های معدنی می‌باشد. این شرکت، مرداد ۱۳۹۷ در منطقه آزاد اروند به ثبت رسیده و به‌جز بندهای تکراری در موضوع هر اساسنامه؛ بیشتر بر تولید و فرآوری انواع مواد شیمیایی و معدنی و به‌کارگیری فناوری‌های جدید در زمینه معدن متمرکز است. مرکز اصلی شرکت ابتدا در آبادان و بعدتر به خرمشهر انتقال یافت. مجتمع انباری این شرکت در آران و بیدگل استان اصفهان بوده و طبعاً مکانی است برای انبارش مواد اولیه جهت ارسال به کارخانه در خرمشهر.

۸ آذر ۱۴۰۰؛ به نقل از امیرحسین نظری، رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت خوزستان درباره این کارخانه در خبری آمده است: «اکسون کیمیا اروند از بزرگ‌ترین کارخانه‌های دنیا در زمینه تولید کربنات استرانسیوم به‌شمار می‌رود. فازهای یک و دو این کارخانه در زمینی به مساحت ۵۰ هکتار راه‌اندازی می‌شود و سپس برای اجرای فازهای ۳ و ۴ به زمینی ۴۰ هکتاری نیاز دارد.»

در چرایی دلیل انتقال کارخانه این مجموعه به سایت صنعتی خرمشهر باید در پی پاسخی متفاوت‌تر از برشمردن تکراری مزیت‌ها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری و تولید در منطقه آزاد بود! چه آنکه استان اصفهان، یکی از قطب‌های جاذب سرمایه‌گذاری در زمینه‌های صنعتی به شمار می‌رود و فرار این حجم سرمایه‌گذاری از آن استان بعید و دور از تصور به نظر می‌رسید. بنابراین باید بر فرآورده و محصول تولیدی این مجتمع و بازار احتمالی و مشتریان خاص آن متمرکز شد.

چهار؛

قرار است در شرکت اکسون کیمیا اروند، محصولی با نام «کربنات استرانسیوم» تولید شود. بر پایه مواد اولیه‌ای که از معادن فعال شمال استان اصفهان خاصه در محدوده کاشان و آران و بیدگل –شمال نطنز- استخراج می‌گردد. کربنات استرانسیوم (Strontium carbonate) در طبیعت به‌عنوان ماده معدنی «استرونتیانیت» یافت می‌شود. مانند دیگر مواد معدنی؛ این ماده پس از فرآوری، در صنایع گوناگون کاربرد دارد.

این پودر سفید و گاه خاکستری در تولید وسایل الکترونیکی مانند گیرنده‌های تلویزیون و برخی ابررساناها به کار می‌رود. حتی در تهیه شیشه‌های رنگی و سنتز نمک‌های استرانسیم کاربرد دارد. کاربردهای این نمک کریستالی بی‌بو چنان فراوان‌اند که از آن حتی در تولید شعله‌های قرمزرنگ در مواد آتش‌بازی، تصفیه شکر، تولید لعاب در صنعت سرامیک، آفت‌کش و برخی داروها نیز استفاده می‌گردد.

گفته شده با راه‌اندازی این کارخانه؛ پس از حدود ۳۰ سال از خام‌فروشی و صادرات ماده خام این فرآورده معدنی جلوگیری خواهد شد و همچنین کشورمان از واردات پودر کربنات استرانسیوم بی‌نیاز می‌گردد.

پنج؛

در خبر کوتاه آن بازدید به‌جز سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیون دلاری به ایجاد اشتغال مستقیم برای حدود ۴۰۰ نفر در فاز نخست این طرح نیز اشاره شده و با توجه به تکمیل فاز دوم و حتی فازهای توسعه‌ای سه و چهار، می‌توان امیدوار به اشتغال‌زایی بیشتری –حدود ۷۰۰ نفر- در این شرکت بود. بیشتر برای کارجویان در خرمشهر، آبادان، کاشان و آران و بیدگل و تعدادی البته در اصفهان و تهران که چنین مجموعه‌ای ناگزیر به راه‌اندازی دفاتری در این کلان‌شهرهاست. انتشار آگهی‌های استخدام منشی، حسابدار و مترجم زبان چینی، ساکن تهران و اصفهان برای کار این شرکت شاید بدین خاطر باشد. و در زمان راه‌اندازی کامل پروژه به سبب افزایش فعالیت‌ها به حضور افرادی بیشتر نیاز می‌شود و این‌ها همان فرصت‌هایی است که از رهگذار ورود سرمایه‌ی خارجی به کشور ایجاد می‌گردد. اگرچه افرادی همچنان عقیده‌مند و در توهم‌اند که ورود سرمایه‌ی خارجی برای توسعه کشور به‌فایده نیست!

وانگهی همه‌ی این فرایندها و رخدادها، فعلاً معطل تکمیل ۱۰ درصد باقیمانده پروژه ساخت فاز نخست این مجتمع تولیدی در سایت صنعتی خرمشهر است. مجتمعی با ۲۰۴۰ مترمربع فضای اداری، ۳۳۰۰ مترمربع فضای اقامتی، ۱۰۷۰ مترمربع فضای رستوران و غذاخوری که طراحی و ساخت آن بر عهده مهندسین مشاور «رایان سازه» بوده است. مرور مساحت فضاهای در دست ساخت، تمایز این مجتمع تولیدی با دیگر همسایگانش در آن شهرک صنعتی را به‌سادگی نشان می‌دهد.

شش؛

«تونگ ییشی»، «ژانگ ژائولین» و «هه شیاوجیان» همگی اهل کشور چین و به ترتیب به‌عنوان رئیس، مدیرعامل و عضو هیئت‌مدیره اکسون کیما اروند برای مدتی نامحدود انتخاب شده‌اند. نوع خاص محصول، ملیت غیرایرانی افراد اصلی شرکت و انتخاب مکان برای ساخت کارخانه فرآوری و تولید؛ نشان می‌دهد راهبرد سرمایه‌گذاران بر صادرات این محصول به‌ویژه برای بهره‌مندی صنایع چین استوار است.

رویه و رویکردی که نظام سرمایه‌گذاری و صنعتی جمهوری خلق چین برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های دیگر سرزمین‌ها در مسیر توسعه اقتصادی خود به کار می‌گیرد. سال‌هاست چینی‌ها با نام‌ها و ذیل پروژه‌های بسیاری به آبادان و خرمشهر تردد دارند و از این نظر برای ساکنان اروند، ملیتی آشنا هستند. از آن بازار پیش‌ساخته در خرمشهر که به بازار چینی‌ها معروف گشت و بعدتر با مدیریت‌های جدید به کنزالمال تغییرنام داد تا ابرپروژه فاز ۲ پالایشگاه آبادان، همگی عرصه‌هایی برای ارتباط و حضور چینی‌ها در منطقه آزاد اروند به شمار می‌روند.

هفت؛

به کارخانه چینی تولیدکننده مواد معدنی به‌قدر کفایت پرداخته و به رسم معهود، اندکی درباره «کاردان آزما» قلمی می‌کنم. مجموعه‌ای که تولیدکننده ۲۰۰ نوع محصول میکروبیولوژی از قبیل انواع محیط‌های کشت آزمایشگاهی، کشت خون، دکستروز و محلول به شمار می‌رود. شرکتی تخصصی با مشتریانی ویژه از جامعه‌ی محققان و پژوهشگران مراکز علمی سراسر کشور.

از سال ۱۳۷۶ –پیش از تاسیس منطقه آزاد اروند- در منطقه ویژه اقتصادی بندر خرمشهر تاسیس شده و فرآورده‌های خود را با نام تجاری انحصاری خود به بازار عرضه می‌نماید. بیش از ربع قرن از فعالیت این مجموعه گذشته و آن‌ها که توانمندی‌های کاردان آزما را هم‌اینک می‌بینند به ذهنشان خطور نمی‌کند چه مسیر پیچیده‌ای را صاحبان این مجموعه پیموده‌اند. نداشتن سابقه تولید انبوه برخی اقلام تولیدشده را باید در شمار همان آزمون‌ها و چالش‌های آغازین برای کاردان آزما قرار داد. که نخستین گام‌ها و کوشش‌ها همواره سخت‌ترین و ملال‌آورترین آن‌هاست.

کاردان آزما اگر از حمایت‌های خارجی و ظرفیت‌های سرمایه‌ای چند ده میلیون دلاری بی‌بهره است ما به ازای آن بر هوش و تجربه‌ی علمی افراد کاردان خود متکی است. نام‌های پشت‌صحنه این شرکت تخصصی، همچون توانمندی‌ها و محصولات آن جلب‌توجه می‌کند. مدیران و تصمیم‌سازان همگی خانم هستند و این مایه‌ی مباهات است. خانم‌ها شاه‌کرم؛ حق‌پرست؛ میرباقری و ایندیرا خانال (دندانپزشک اهل هند و ساکن تهران)؛ چهار بانو به نمایندگی از دیگرانی هستند که در این ۲۶ سال توانسته‌اند ایده‌ای اولیه را به محصول و نامی ویژه در صنعت تخصصی خود مبدل سازند.

بعدالتحریر:

این دو مجموعه که ذکرشان رفت را می‌توان به‌مثابه نمونه‌ای از کل دانست. کافی است یک‌بار فهرست کارخانه‌ها و شرکت‌های مستقر در سایت‌های صنعتی اروند، آبادان و خرمشهر را مرور کنیم. در کنار آن‌ها به مجموعه‌های حاضر در شهرک صنعتی جهاد کشاورزی در جاده آبادان اروندکنار هم نگاهی بیندازیم. پالایشگاه و پتروشیمی به‌اضافه مجموعه‌های تولیدی درون آن‌ها مانند پاسارگاد، ایرانول، پولیکا نوین، پتروگام اطلس و… در آبادان؛ شرکت نفت اروندان، کشتی‌سازی اروندان و یارد تاسیسات دریایی در خرمشهر و… همگی می‌توانند فرصت‌ها و ظرفیت‌هایی برای بالندگی اقتصاد منطقه باشند. چهار بندر آبی در خرمشهر، آبادان، اروندکنار و چوئبده و بارانداز و بندر خشک در شلمچه و همچنان بر این فهرست می‌توان مزیت‌ها و مثال‌هایی افزود.

با همه‌ی این‌ها، درک آمار بالای بیکاری در آبادان و خرمشهر؛ مشکلات فراوان زیرساختی و ضعف اقتصادی بسیاری از خانوارها، باورپذیر نیست. و اینکه چرا همه‌ی این ظرفیت‌ها به خدمت توسعه اقتصاد منطقه در نیامده‌اند و عامه مردم و شهروندان یگانه مقصر وضع موجود را تنها «منطقه آزاد اروند» می‌پندارند! همین تناقض‌ها به تحلیل‌هایی در وادی سیاست، جامعه و اقتصادی نیازمند است که چرا صنایع مستقر آن‌گونه که باید در خدمت توسعه‌ی آبادان و خرمشهر در سال‌های پساجنگ نبوده‌اند؟!

حسین دلیر