اینترنت «پرو» نمیتواند جایگزین اینترنت باشد
هنوز دهها کسبوکار درگیر فرایند پیچیده و ناقص «اینترنت پرو» هستند؛ اینترنت محدودی که قرار بود در بحرانهای امنیتی مثل چسب زخمی بر زخم عمیق قطعی کامل شبکه عمل کند. اما حالا معاون وزیر ارتباطات در گفتوگویی شفاف، هم به کالبدشکافی این سازوکار اضطراری پرداخته و هم با صراحت هشدار داده است: «اینترنت پرو ابزار توسعهای یا امتیاز ویژه نیست و نمیتواند جایگزین اینترنت پس از پایان جنگ باشد.»
احسان چیتساز، معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، در این گفتوگو از زاویهای فنی و تخصصی پرده از وابستگیهای پنهان اقتصاد دیجیتال ایران به اینترنت جهانی برداشت و نشان داد که چرا قطع کامل شبکه، فراتر از یک اختلال ساده، به فروپاشی زنجیرههای حیاتی میانجامد.
از «دسترسی پایدار» تا «مدیریت بحران»
چیتساز با تأکید بر اینکه اصل بنیادین وزارتخانه، دسترسی پایدار، باکیفیت و غیر تبعیضآمیز به اینترنت برای همه است، میگوید: «در شرایط عادی، هرگونه تفکیک دسترسی، کارایی بازار را مختل و اعتماد عمومی را تضعیف میکند. اما وقتی کشور وارد شرایط بحرانی میشود، مسئله به سطح مدیریت ریسک ملی منتقل میشود و بر اساس مصوبات مراجع امنیتی، سطوحی از مدیریت ترافیک اعمال میشود.» در همین چارچوب، آنچه «اینترنت پرو» نام گرفته، نه یک امتیاز ویژه، بلکه یک «مکانیسم تداوم خدمات» است برای جلوگیری از توقف کامل فعالیتهای حیاتی اقتصادی.
وابستگیهای نامرئی که قطع اینترنت را فاجعهبار میکند
بخش شوکهکننده صحبتهای معاون وزیر، تصویری است که از درهمتنیدگی کسبوکارهای ایرانی با زیرساختهای جهانی ارائه میدهد. به گفته او، بسیاری از سرویسهای حیاتی حتی اگر دادههایشان در داخل کشور نگهداری شود، همچنان برای مدیریت، بهروزرسانی و سرویسهای مکمل به غولهای ابری مانند AWS، Google Cloud و Azure وابستهاند. با قطع اینترنت، این زیرساختها عملاً از دسترس خارج میشوند.
او توضیح میدهد که معماری نرمافزارهای مدرن بر پایه APIها و میکروسرویسها بنا شده که بسیاری از آنها سرویسهای خارجیاند: احراز هویت (OAuth، SSO)، ارسال ایمیل و پیامک، پردازش پرداخت، خدمات نقشه و حتی ابزارهای امنیتی. قطع اینترنت بینالمللی باعث فروپاشی «گراف وابستگی سیستم» میشود؛ طوری که حتی اگر اجزای داخلی فعال باشند، خروجی نهایی از کار میافتد. چیتساز به نمونهای ملموس اشاره میکند: «خیلی از کسانی که در دوران جنگ تلفن همراهشان صدمه دیده بود، به دلیل قطعی اینترنت نتوانستند گوشی هوشمند خود را راهاندازی کنند.»
در حوزه امنیت سایبری، وابستگی حتی مرگبارتر است. سامانههای امنیتی برای دریافت بهروزرسانیها و دادههای تهدید به منابع جهانی متکیاند. مهمتر از آن، زیرساخت اعتماد دیجیتال (PKI) است: گواهیهای SSL/TLS که امنیت ارتباطات را تضمین میکنند، نیازمند تعامل مداوم با مراکز صدور گواهی بینالمللی هستند. با قطع اینترنت، اعتبارسنجی این گواهیها مختل میشود و مرورگرها ارتباطات را ناامن تشخیص داده و مسدود میکنند. «این مسئله میتواند حتی با زیرساخت داخلی کاملاً سالم، کل سرویس را از دسترس خارج کند.»
چرخه توسعه و اقتصاد، قفلشده به دروازههای جهانی
از منظر عملیات فنی نیز دسترسی به مخازن کدی مثل GitHub، Docker Hub و کتابخانههای متنباز برای استقرار و بهروزرسانی نرمافزارها حیاتی است. در شرایط بحران که نیاز به اصلاح سریع باگها و انتشار وصلههای امنیتی بیشتر میشود، قطع اینترنت چرخه توسعه را متوقف میکند و سیستمها را در وضعیت آسیبپذیر باقی میگذارد.
در اقتصاد دیجیتال هم وابستگی به بازارها و ابزارهای جهانی یک الزام فنی است. ابزارهای تحلیل مانند Google Analytics، شبکههای تبلیغاتی و پلتفرمهای ابری هوش مصنوعی برای کارکرد خود به اینترنت بینالمللی نیاز دارند. قطعی، هم جریان درآمدی را قطع میکند و هم دادههای تحلیلی برای تصمیمگیری را از بین میبرد. زنجیره تأمین دیجیتال نیز که ماهیتی فرامرزی دارد، با قطع اینترنت دچار اختلال میشود و کسبوکارها دید خود را نسبت به وضعیت تأمین و توزیع از دست میدهند.
شبکه ملی اطلاعات؛ قلعهای که نمیتواند جهان را در خود بازتولید کند
معاون وزیر با صراحت میگوید شبکه ملی اطلاعات حتی در بهترین حالت تنها میتواند بخشی از کارکردهای داخلی را پوشش دهد و قادر به بازتولید اکوسیستم جهانی فناوری نیست. «اینترنت بینالمللی نه یک گزینه که بخش جداییناپذیر معماری سیستمهای مدرن است. قطع آن به معنای جدا شدن از شبکهای است که منطق عملکرد و امنیت بسیاری از کسبوکارها بر پایه آن شکل گرفته و میتواند به فروپاشی تدریجی یا ناگهانی سیستمهای اقتصادی منجر شود.»
اینترنت پرو؛ مُسکنی که بد تزریق شد
چیتساز از شکلگیری ایده اینترنت پرو پس از تجربیات تلخ قطعیهای گسترده و مطالبه صریح مدیران پلتفرمها در جلسات با شهید لاریجانی (دبیر وقت شورای عالی فضای مجازی) میگوید. در آن جلسات تأکید شد که «قطع کامل اینترنت، پرهزینهترین سناریو برای اقتصاد ملی است». اما او اذعان میکند که اجرای این طرح بسیار نامناسب بود و هنوز IP بسیاری از کسبوکارها به آن متصل نشده است.
در پاسخ به این پرسش که آیا اینترنت پرو همان «اینترنت طبقاتی» است، معاون وزیر این برچسب را از نظر تحلیلی نادرست میداند: «اینترنت طبقاتی به معنای نابرابری ساختاری و دائمی در شرایط عادی است. اما اینترنت پرو ماهیت موقت دارد و صرفاً برای شرایط بحرانی و با هدف کاهش خسارت به کل اقتصاد دیجیتال طراحی شده، نه برای ایجاد امتیاز برای افراد خاص. با این حال، اجرای بد آن مزایایش را زیر سؤال برد.»
او تأکید میکند که این راهکار تنها یک ابزار کاهشدهنده خسارت است و نمیتواند همه مشکل را حل کند. «در اینترنت، شبکه مهم است. اگر کاربران عمومی دسترسی محدود داشته باشند، حتی با دسترسی کسبوکارها، تقاضا کاهش مییابد و مدل کسبوکار مختل میشود. بسیاری از خدمات مبتنی بر APIهای خارجی بدون اینترنت جهانی عملاً غیرقابل استفادهاند و بیثباتی دسترسی، استفاده کاربران را بهشدت کاهش میدهد. بهعلاوه، کسبوکارها به شبکهای از تأمینکنندگان و مشتریان وابستهاند که همه باید متصل باشند.»
راهحل واقعی: اینترنت پایدار برای همه
در جمعبندی، چیتساز اینترنت پرو را یک «ابزار ضروری در شرایط اضطراری» توصیف میکند که نباید جایگزین اینترنت پایدار و عمومی شود. او راهحل واقعی را «حداکثرسازی پایداری اینترنت برای همه و حداقلسازی نیاز به راهکارهای اضطراری» میداند.
اما شاید تأملبرانگیزترین بخش سخنانش، هشدار پایانیاش باشد که از چهارچوب فنی فراتر میرود و ابعاد اجتماعی-فلسفی اینترنت را نشانه میگیرد: «اینترنت طبقاتی، بازتولید نابرابری در زیرساخت حیاتی قرن هوش مصنوعی است. دسترسی متفاوت به اینترنت، عملاً به معنای توزیع نابرابر فرصت، قدرت و حتی حقیقت است.»
این جمله پایانی، شاید زنگ خطری باشد برای سیاستگذارانی که در بحبوحه تلاش برای کنترل شبکه، نبض تپنده اقتصاد دیجیتال و عدالت اجتماعی را از یاد میبرند.
دیدگاهتان را بنویسید