موقعیت هادی
در این شبهای پاییزی، مسابقهی «صد» با فرمی متفاوت، شبکه سه را -دستکم در دقایق محدود پخش- از پیلهی تکرار و ملال بیرون کشیده است. اعتراف میکنم مشغله انتشار روزنامه و جدال مداوم در هزارتوی آشفته اخبار، معمولاً دماغی برای تماشای سرگرمیهای تصویری باقی نمیگذارد. از همین رو، در آغاز و تنها به فراخور علاقه شخصی به هادی حجازیفر، وقت هر شبم را برای تماشای این رقابت تنظیم کردم. تماشای همان چند قسمت نخست کافی بود تا به رهیافتهایی از فرامتن و نشانهشناسی این رقابت تلویزیونی برسم و اشتیاقم برای پی گرفتن، صدچندان شود.
در نگاه اول، صد انسان معمولی در صد خانه یک زمین شبکهای میایستند تا در قالب قواعدی مشخص با یکدیگر رقابت کنند. با این حال، این ظاهر ساده خیلی زود فرو میریزد و جای خود را به ساختاری پیچیدهتر میدهد؛ ساختاری که بیش از آنکه یادآور مسابقههای حافظهمحور تلویزیونی باشد، به آزمایشگاهی اجتماعی شبیه است. «صد» نوعی دموکراسی قاببندیشده را پیش مینهد؛ جایی که هر فرد از یک عدد منفرد در جدول به شخصیتی با زیستجهانی منحصربهفرد بدل میشود. در این نقطه، رسانه از اقتدار یکسویه فاصله میگیرد و به بستری برای ظهور مونولوگهای انسانی تبدیل میشود؛ گویی هر خانه تریبونی است برای کسانی که سالها صرفاً تماشاگر و مخاطب بودهاند.
طراحان «صد» هراسی نداشتند که زمین مسابقه را به شطرنجی نامتعارف بدل کنند؛ شطرنجی با صد مهره در صفحهای ده در ده. این گستردگی عددی صرفاً یک تغییر کمّی نبوده و ماهیت بازی را دگرگون میکند. هر مهره در شطرنج کلاسیک هویتی معین دارد، اما درون صد هر بازیکن بسته به موقعیت و نوع دوئل میتواند همزمان چند نقش را ایفا کند. همین سیالیت، بازی را از منطق صرفاً تاکتیکی خارج کرده و آن را به قلمرو روانشناسی جمعی و مدیریت عدمقطعیت میبرد. از این منظر، صد را میتوان نوعی قرارداد اجتماعی موقت دانست که در آن هر انسان با تمام پیچیدگیها، محاسبهگریها و رفتارهای غیرخطیاش وارد میدان میشود.
در این پهنه صدگانه، مفهوم سوژه دچار جابهجایی اساسی میشود. شرکتکننده، صرفاً دستورالعملهای بازی را اجرا نمیکند و خود به منبع تولید معنا تبدیل میشود. قواعد اما ثابتاند؛ شبکه خانهها، زمان، راهبرد رقابت و مکانیسم حذف. آنچه برنامه را زنده میکند، واکنشهای انسانی است؛ تردیدها، اضطرابها، لحظههای جسارت و حتی عقبنشینیهای مصلحتی. «صد» تا همینجا موفق شده میان ساختار و گفتار فردی تعادلی کمسابقه برقرار کند؛ بهگونهای که بیننده هم نظم را میبیند و هم زندگی را. همین توازن است که برنامه را از دیگر رقابتهای خشک و قابل پیشبینی جدا میکند.
پاداش و جزای آنی هر انتخاب، قلب تپنده این رقابت است. هر تصمیم میتواند به بقا یا حذف بینجامد و هیچ راه گریزی از انتخاب وجود ندارد. اینجاست که جبر و اختیار نه در تقابلهای انتزاعی، بلکه در کشاکش روزمره بازیکنان با یکدیگر گره میخورند. صد به استعارهای از سرنوشت انسانی نیز بدل میشود؛ جایی که فرد ناگزیر از انتخاب است، حتی وقتی میداند این انتخاب تضمینی برای نجات ندارد. گویی در پروژهای تحقیقی در حال بازخوانی و آزمودن نسبت دیرینه ایرانیان با مفهوم بخت و اقبال هستند. شانس در اینجا نیرویی کور و رها نیست، بلکه در چارچوب قواعد به فرصتی ساختاریافته تبدیل میشود. درست در همین نقطه است که مسابقه از سطح سرگرمی فراتر میرود و به پرسشی جدی درباره نسبت ساختار و عاملیت پاسخ میدهد.
حجازیفر با قرارگیری در موقعیت هادی، میکوشد مرز میان ستاره و توده را مخدوش کند. اجرای او نه مبتنی بر اقتدار از بالا که متکی بر نوعی تسلط آرام است. تجربه سالها حضور در تئاتر به او آموخته چگونه مرز میان کمکاری و اغراق را رعایت کند. حجازیفر نه داور مطلق است و نه دانای کل؛ او تسهیلگر رابطه میان بازیکنان و نظام قواعد بازی است. با توضیحهای مختصر، مداخلههای حداقلی و پذیرش انتخاب بازیکنان اجازه میدهد معنا در دل بازی شکل بگیرد، نه آنکه بدان تحمیل شود.
او دیوار چهارم را بدون هیاهو و با پذیرش نقش خود بهعنوان بخشی از همان قرارداد اجتماعی فرو میریزد. در بزنگاهها، آرامش او به بازیکنان نشان میدهد که اضطراب در مواجهه با قواعد سخت و تازه، امری طبیعی است و میتوان آن را مدیریت کرد. این نوع اجرا، حامل پیام فرامتنی تسلط بدون خشونت، اقتدار بدون تحقیر و آموزش بدون خطابه و نصیحت است.
از منظر نمادگرایی فرم، انتخاب مربع معنایی فراتر از یک تصمیم بصری دارد. مربع نماد مرزبندی و قانونمندی است و هر خانه، واحدی مفهومی به شمار میرود که در عین انفصال، بخشی از یک کل و شبکه بزرگتر است. این ساختار یادآور نظام دالهای سوسوری است؛ جایی که معنا نه از ذات نشانهها، بلکه از تفاوت میان آنها زاده میشود. در «صد»، هر بازیکن دالی متحرک است و مدلول او -موقعیت، امید و قدرت- پیوسته تغییر میکند. تصاحب یک خانه نهتنها افزایش قلمرو محسوب نمیشود بلکه بازتعریف کل شبکه تفاوتهاست. بنابراین هر حرکت معنای حرکتهای پیشین و پسین را دگرگون میکند؛ همان دیالکتیک حضور و غیابی که در لایههای مختلف زندگی اجتماعی جریان دارد.
در معماری ایرانی، مربع میتواند به حیاط مرکزی خانههای سنتی ارجاع دهد؛ فضایی محدود اما سرشار از امکان. هر خانه در این مسابقه چنین کارکردی دارد؛ چهار خط مشخص و بینهایت احتمال. این محدودیت هیچ اندازه خفقانآور نبوده و بهعکس امکان زایش خلاقیت را ممکن میسازد. بازیکن باید در همین قاب بسته تمام تدبیر خود را به کار گیرد؛ درست مانند شاعری که در تنگنای تغزل به اوج بیان میرسد. آزادی در قاب یکی از کهنترین مضامین اندیشه ایرانی است که این مسابقه، ناخواسته یا آگاهانه، آن را بازتولید میکند.
«صد» بیش از یک مسابقه تلویزیونی است؛ رؤیایی ساختاریافته از امکان معنا بخشیدن به شانس، از زیستن در قاعده و فراتر رفتن از آن. برنامه موفق میشود این پارادوکس را به تصویر بکشد که میتوان هم در قاب بود و هم چشمانداز را دید. شاید به همین دلیل است که صد ورای دیده شدن در خاطر هم میماند؛ چراکه ساختار آن شباهتی انکارناپذیر به زیست واقعی انسان دارد.
وقتی صد خانه روشن میشود و صد انسان در آنها میایستند، به تماشای نمایشی مینشینیم که به زبانآموزی جمعی در لایههای پنهان خود میپردازد. زبانی که واژگان، دستور و نحو آن به ترتیب دانش، شانس و آرامش در میانه توفان است. رسانه در این لحظه، بیآنکه به ورطه شعار یا خطابه فروغلتد، به بستری برای تولید معنا تبدیل میشود. و هادی حجازیفر همان معلم آرامی است که بیش از بیان با رفتار خود این زبان رو به فراموشی را به ما میآموزد.
دیدگاهتان را بنویسید